Platon (2/6): Metafisika: Ideien teoria


Zer ikasiko duzu atal honetan?

  1. Metafisika edo bigarren nabigazioa zer den eta nola sortu zen.
  2. Errealitateak bi maila dituela.
  3. Ideia formak zer diren eta zeintzu diren beraien ezaugarriak.
  4. Ideia-formen mundua zer den eta ierarkikoki antolatua dagoela.
  5. Nola sortu zen zentzumenen bidez antzematen dugun mundua.

Metafisikaren sorrera: bigarren nabigazioa

Bigarren nabigazioaren erreferentzia belaontzien funtzionamenduan datza. Lehengo nabegazioa bealarekin egiten dena dugu. Bigarren nabigazioa, aldiz, arraunekin egiten dena da, haizerik ez dagoenean. Bigarren nabigazioak, beraz, norberaren indarrez egindakoa da (Platon berararen lanaz ari gara hemen). Filosofiari dagokionez, lehengo nabigazioa physis-aren filosofiaren parekoa da. Hau da, gauzen kausa eta eragileak natural edo mekanikoak dira: mundu ikusgarrian gertatutako edozeren zergatia mundu ikusgarrian bertan aurki dezakegu. Bigarren nabigazioak, ostera, sentzumenen gainetiko errealitate batera jotzen du mundu ikusgarria azaltzeko: izaki ulergarria, hain zuzen.

Honen adibide argi bi ditugu platonen idazlanetan bertan:

  1. Zergatik da ederra gauza bat? Filosofo fisikoek kolorea, tamainua edota formara joko lukete galdera hau erantzuteko. Platonek, aldiz, hauek kausa lagungarritzat edukiko zituen. Benetako zergatia edertasunaren forma hutsa izango litzateke. Honen partehartze edo harreman bereziren bati esker dira gauzaki enpirikoak ederrak. Bestela esanda, forma honi esker lortuko dute gauzaki ederrak forma, kolore eta proportzio beharrezkoak ederrak izateko.

  2. Zergatik dago Sokrates kartzelan? Filosofia fisikoaren azalpena (natural-mekanizista) honakoaren antzekoa izango litzateke: gihar, artikulazio eta hezurrez osaturiko gorpua du Sokratesek. Hauen mugitzeak gorpua lekuz aldatzea bideratzen du eta hankak mugituta heldu da Sokrates gartzelara. Baina Platonen ustez arrazoi edo zergati sakonago bat dago Sokratez gartzelan egotearen azalduko duena (arrazoi mekanikoa ez da guztiz egoera horren berri emateko nahikoa): balio espiritual eta moralek eraman dute gure filosofoa hara. Epaien esana onartu eta Atenaseko legeak betetzearren joan zen Sokrates gartzelara.

Beraz errealitateak bi izate maila ditu, nonbait: bata fenomenoek osatzen dutena, ikusgarria, eta bestea ikustezina, metafenomenikoa eta, bide batez, ulergarria edo adigarria dena. Eta benetazko izatea errealitate adigarrian datza.

Zeruaz-gaindikoa edo ideia-formen mundua

Ideia (eidos) izenaz ezagutarazi zituen Platonek izate ez-fisikoa duten zergati edo kausa hauek. Honek “forma” esan nahi du. Beraz, Platonek aipaturiko ideaia hauek ez dira kontzeptu hutsak edo adimenaren errepresentazioak, zentzumenetatik libratu ondoren pentsamenduak pentsatzen duena baizik. Benetazko izatea dira, izatea bera, alegia. Ideia platonikoak gauzen esentziak dira. Platonek, noizbait, “paradigma” hitza erabili zuen ideietaz hitz egiterakoan. Honekin formak gauzen eredu iraunkorra direla adierazi nahi izan zuen: gauzaki bakoitza zer izan behar den, hain zuzen.

Bestalde ideien ezaugarri absolutua bere baitan espresioarekin adierazi zuen Platonek. Edertasun hutsa aldagaitza da, mundu ikusgarrian edertzat dauzkagun gauzakiena ez bezala. Edertasun hutsa ez da inoiz itsusi bihurtuko eta ez dago gauzaki konkretuen menpe: gauzakiak itsusitzen badira ere Edertasunaren zergatia ez da itsusi bihurtuko. Hala gertatuko balitz ez litzateke benetako, hasierako, zergatia edo kausa izango.

Zeruaz-gaindiko lekuren baten daude ideiok. Honek ez du esan nahi benetako leku fisiko batean bilduta daudenik. Izan ere formak ez daukate gorpurik ez kolorerik. Ikutuezina den mundu ez-espazial baten irudiaz ari gara. Arimaren zatirik gorenarekin bakarrrik antzeman daiteke zeruaz-gaindiko mundu hau: adimenarekin. Zeruaz-gainidikoa da bigarren nabagazioaren helburua.

Labur esanda: gauza ikusgarriak ikustezinen bitartez baino ezin dira azaldu. Erlatiboak direnak absolutura jotzea eskatzen dute. Mugitzen diren gauzak mugitzen ez direnera eta aldagarriak direnak aldagaitzetara.

Formen munduaren estruktura

Ideaia anitz daudenetik (balio morelena, gauzakiena, gorpu geometrikoena, matematikaren objetuena etab.) ordenaren bat izan behar dute ideiok. Izan ere horrela konpontzen du Platonek Parmenidesen arazoa: nola ulertu ez-izatea? Formak berak zerbaiten formak direla beste edozeren forma ez direla esanda. Forma bakoitzan izate-neurri jakin bat dauka eta era berean ez-izate bukaezina. Mundu adigarrian ez dago mugimendurik (Parmenidesen hildotik), baina Platonen esatez ideak berak mugigaitzak badira ere mugimendu ideal baten menpe daude beste batzuetarantz jotzen duten neurrian (edo beste batzuek erakarriak diren neurrian).

Mundu adigarria, bestalde, mailakatua dago eta estrukturaduna da. Behe-mailako formak gorago dauden ideien menpe daude, forma gorenera heldu arte: baldindugabeko printzipiorarte, hain zuzen. Politeia-ren arabera Ongia da printzipio hori. Ideaia ororen izatearen iturri da: substantzia eta esentziaren iturri da, eta bi hauen gainetik dago. Ez idatzitako doktrinan Bat-a izenaz ezagutzen dugu baldindugabeko printzipioa.

Formen bereizgarriak:

  1. Betikoak edo denboraz gaindikoak dira;
  2. Bakarra, izaki bakoitzeko ideia bakarra dago, alegia; eta
  3. Ideiak ez du aldakeratarik.

Formen ezaugarriak:

  1. Arrazoiaren ezagugaiak dira;
  2. Zentzumenez jasotzen ditugun gauzakiei zerbait irizteko erreferentzi puntuak ditugu ideiak; eta
  3. Ideiak ezer baino lehen objektu naturalen zergatiak dira.

Mundu ikusgarriaren sorkuntza: Demiurgoa

Mundu ikusgarriaren zergatia zertan datzan badakigu. Baina nola sortu da berau? Bi printzipio daude hemen jokoan. Bata formala —forma edo ideiak— eta bestea materiala —chora, mugarik gabeko printzipio materiala—.

Baina printzipio formala eta materialaren arteko harremanak bitarteko baten beharra dauka: Demiurgoa. Demiurgoa izaki arrazionala eta borondateduna da (pertsonala, beraz). Berak hartu du chora eta formak eredu moduan hartuta mundu ikusgarria sortu du.
Zergatik sortu zuen Demiurgoak mundua, baina? Ontasunagatik eta Ongia maite dituelako.