Marx (1/8): Datu biografikoak eta testuinguru historikoa

Marx-en aitzindariak

Ludwig Feuerbach-en ustez Hegel-en filosofia eta filosofia orokorrean naturarekiko kontaktua galdua zuten. Feuerbach-en esanetan filosofia errealitateren zientzia da, bere osotasunean eta egian. Ez dago, ordea, natura baino errealitate gehiagorik. Sekreturik handienak gauza txikietan barrena topa ditzakegu, baina espekulazioak naturaz gaindiko mundurantz bultzatzen gaitu eta mundu naturala zapaldu. Naturara bueltatuta baino ezin gara salbatu. Izan ere naturak sabela sortu zuen modu berdinean garuna sortu zuen.

Erlijioak beti bete du paper garrantzitsua gizaki konkretuaren garapenean. Horregatik filosofiak ezin dezake erlijioa barregarri azaldu. Ulertu beharra dauka. Eta Feuerbach-ek hau egiten du honakoaz jabetu ondoren: gizakiak Jainkoaz daukan kontzientzia bere buruaz duen kontzientzia bera da. Beste modu batean esanda: gizakiak bere ezaugarriak, nahiak eta desioak beratik kanpo jartzen ditu. Horrela bere burua alienatu egiten du eta Jainkoa sortu. Erlijioa, beraz, egiazkoa da gizakia bere esentziarekin harremanean jartzen duen neurrian. Gezurra da, ordea, esentzia hori gizakitik kanpo jartzen duenean. Are gehiago gizakiaren aurka jartzen duenean. Erlijioa giza-esentziaren proiekzioa da. Otoitz egiten dugunean gure bihotza gurtzen dugu. Kristautasunaren dogmak gure barne gurarien errealizazioa da.

Erlijioa fenomeno guztiz gizatiarra da erlijio-gizona hortaz jabetzen ez bada ere. Erlijioak eduki gizatiarra dauka. Gizakiaren pentsamenduaren araberakoa da bere Jainkoa. Gizakia nolakoa, Jainkoa halakoa. Eta alderantziz.

Horregatik Feuerbach-ek teologia antropologia baino ez dela zioen. Jainkoaren kontzientzia espeziearen kontzientzia baino ez da. Jainkoaren ezaugarriak gizabanakotik banatutako gizakion ezaugarriak baino ez dira, gorpuztasun eta errealitatetik ateratakoak, eta beste izaki bat izango balitz bezala kontenplatu eta mirestua dena, objetibatua. Eta ez garra horretaz konturatzen.

Zergatik, baina, sortuko luke gizakiak horrelako Jainko bat? Natura gizakion pairamenekiko sentiberatasun falta osoa aurkezten duelako. Artistek sufrimendua artearen bidez adierazten dute. Mingarriak diren sentimenduak abesti bihurtzerakoan, kasu, sufrimendua murriztu egiten da. Objetibatu egiten ditu. Besteekin konpartitzean bere sufrimendua unibertsal bihurtzen du eta horregatik arindu egiten zaio. Naturak ez du abesti hau entzuten, bost axola gizakion sufrimendua. Horregatik gizakia naturatik, gauza ikusgarrietik alde egiten du eta bere baitan sartzen da. Bertan azaldutako sufrimenduak kanporatu egiten ditu: hori da Jainkoa. “Dios es una lágrima de amor vertida en el más profundo secreto sobre la miseria humana.”

Behin erlijioaren misterioa argituta Feuerbach-ek zeruetako Jainkoa beste dibinitate batekin ordezkatzea proposatzen du: hezurrez eta haragiz osatutako gizakia. Jainkoa maitatzea helburu duen morala, berriz, gizakia maitatzea helburu duen beste moral bategatik ordezkatzea proposatzen du. Jainkoaren lagun izan beharrean gizakion lagun izan behar gara.

De hombres que creen en hombres que piensan, de hombres que rezan en hombres que trabajan, de candidatos al mas allá en estudiosos del más acá, de cristianos, que por propia cofesión son mitad animales y mitad ángeles, en hombres íntegramente tales.

Claude Henri de Saint-Simon (1760–1825): zientzia eta teknika gizarte berriaren oinarri. Saint-Simonen ustez Historia aurrerapenaren legearen arabera dabil. Aurrerapen hori ez da lineala, aro organiko eta aro kritikotaz osatua baitago. Aro organikoak printzipio egonkorrak ditu ezaugarri. Gizartearen Historiaren bilakaeraren hainbat momentutan ideiak, balioak, teknika eta abarrekoen aldaketek aurreko aroaren iraupena ezintzen du. Orduan aro kritikora heldu gara. Honen adibide izan daitezke: kristautasunak politeismoaren aro organikoa krisialdian jarri zuenean; eta Iraultza Zientifikoak eta Iraultza Frantsesak krisialdian jarri zutenean Erdi Aroko aro organikoa. Ilustratuek Erdi Aroa gaitzetsi bazuten ere Saint-Simonek fedean oinarritutako aro organikotzat dauka.

Hala ere helburua ez da atzeraka egitea. Etorkizuneko aro organikorantz abiatu behar gara. Aro berri horren printzipio zuzentzailea zientzia positiboa izango da. Aurrerapauso zientifikoek Erdi Aroko garai organikoaren funtsa ziren teologia eta metafisika suntsituko dute. Gizakion mundua zintzaren arabera berrantolatu beharko dugu. Zientzialariek elizgizonak ordezkatuko dute gauza gehien aurreikusteko gaitasuna baitute. Industrialek, bestalde, soldaduak ordezkatuko dituzte ahalik eta jende gehienari bakezko lanpostuak emateko gai diren ezkeroztik. Zientzia eta teknologia dagoeneko gizakion arazoak konpontzeko gai dira.

Gizakia behar fisiko eta espiritualak asetutakoan izango da zoriontsu. Hori lortzea da zientzien, arte ederren eta ofizioen helburua. Horietaz aparte parasitoak eta menderatzaileak baino ez daude. Frantziak kargu politiko, erlijioso eta administratibo garrantzitsuenak dituzten 3000 pertsonak desagertuko balira erraz ordezkatuko lituzkete. Gaitasun handieneko 3000 artisau, artista eta zientifikoak galdu ezkero inguruko aberrien azpitik jarriko litzateke konponezina izan zitekeen egoeran. Garaiko sistema politikoaren arbitrariotasun, ezgaitasuna eta azpikeriarekin bukatuko du pentsamendu positiboak.

Saint-Simonen ustetan Estatuaren ekintza honako irizpide gorenean inspiratuta egon beharko litzateke: bakoitzari bere ahalmenaren arabera –ekoizpenaren araua– eta bakoitzari bere ekintzen arabera –banaketaren araua–.

Saint-Simonen jarraitzaileek bidegabekeria eta parasitismoaren aurkako kanpaina gogorra egin zuten. Justizia sustatu nahi zuten eta jabetza pribatua eta oinordetza eskubideak ukatu nahi zituzten. Horren asmoa zorizko jaiotzak ekarritako bidegabekeriekin bukatzea zen.

Saint-Simonen ekarpenik garrantzitsuena auzi soziala filosofiaren ikerketa gai bihurtzea izan zen.

Charles Fourier (1772–1837): mundu berri sozietarioa. Saint-Simonen jarraitzailea izan zen. Bere tesi nagusiak gizakia, gizakiaren lana eta gizartea itxuratzeko modua probidentziaren araberakoa dela defendatzen du. Newtonen grabitazio unibertsalaren legeak gorputzen erakarpena azaltzen duen modu berean giza-pasioak erakartze-sistemak dira. Eta bigarren lege mota hau ere bete beharra daukagu Jainkoaren plana ase behar badugu: gizarteak lana erakargarri egin behar du. Gure plazererako joera jarraitu behar dugu oztopatu beharrean. Aro basati, barbaro eta zibilizatua egon dira gaur arte. Guztiak liskarrak eta desoreka direla medio pasioen garapen egokia oztopatu dute. Fourier-rentzat zibilizazioa gezurraren garaipena ekarri du. Honen adibide merkataritza da. Ondasunak pertsona batzuetatik beste pertsona batzuetara pasatzen dira. Prozesu horretan bere prezioa handitu egiten da bere balioa berdin mantentzen den bitartean. Lehiakortasun askearen praktikak miseria handitzen du ondasunak areagotzen baditu ere. Norberak bere interesak jarraitzen ditu eta ez besteenak edo komunitatearenak.

Morala ere bihurrituta dago. Gizakia gizakiaren aurkako gudan dabil. Pasioak armonizatu beharrean erreprimitu egiten ditu. Horregatik semeak azpijokoetan dabiltza eta emakumeak beraien senarrak engainatzen dituzte. Jainkoak gure arimari bulkada negatiboak edo erabilerarik gabekoak gehitu izanak ez dauka zentzurik. Horregatik pasioak eta erakarpenak ahalik eta gehien sustatu behar dira.

Antolaketarik egokiena falangeak eta falansterioak dira. Falangeak falansterioetan bizi diren 1600 pertsonetako taldeak dira. Falansterioak nekazal eta industria unitateak dira. Etxebizitzak aterpetxeak dira eta ez kuartelak. Bakoitzak bere joerak asetzeko aukera ugari aurkituko ditu bertan. Emakumeak eta gizonak berdinduta daude; familia deuseztatu egin da, umeak komunitateak hezten baititu; etxeko lanen lan pisutsua bukatu egin da; eta erabateko askatasun sexuala dago falansterioan. Horrela aurreko garaiak baino gehiago iraungo duen Mundu Berri Sozietarioaren Aroan sartuko gara.

Pierre-Joseph Proudhon (1800–1865): langileen ekoizpenaren auto-kudeaketa. Mugimendu sindikalak, mutualistak eta bakezaleak bultzatu zituen Proudhon. Baina jabetza pribatuaren eta komunismoaren aurka adierazi zen.

Burges ekonomiaren oinarria jabetza pribatua zela argi ikusi zuen Proudhon-ek. Zer da jabetza pribatua? “Jabetza pribatua lapurreta da”, esan zuen. Zergatik? Kapitalistak ez diolako langileari bere lanaren balio osoa ematen. Langile multzo batek egindako lana edo indar kolektiboa banako langileen gehiketa baino gehiago ekoizten du. Lan kolektiboaz jabetu egiten da kapitalista. Azkenean kapitalista langilearen bizitzaz ere jabetu egingo da. Egia esan Proudhon ez dago jabetza pribatuaren aurka, lanik egin gabeko errenta ekartzen duen jabetza pribatuaren aurka baizik. Jabetza askatasunaren baldintza izanik gutxi batzuen askatasuna askoren esklabotzaren prezioan ezartzen denean, orduan da lapurreta. Argi dago gizarte eta ekonomia burgesaren antolaketa aldatu behar dela.

Nola baina? Komunismoa ez da bidea pertsona gizartearen menpe jartzen duelako. Komunismoa erlijio intolerantea da, diktadurarako joera daukana. Komunistek ez bezala nahiago du jabetzari garrantzirik ez ematea burgesei berau kenduta. Bide indibidualista ere ez da egokia, banakoaren etengabeko progresioa ezinezkoa baita. Justizia da bidea. Justizia aurrerapenaren legea da. Ez da ideia soila. Gizakiaren eta gizartearen indar aktiboa behar du izan. Langileak ekoizpen-baliabideen jabe eta kudeatzaile izan beharko lirateke.

Marx-en garaiko testuinguru soziala

(Bukatzeko)

Marx-en biografia

[1]Karl Heinrich Marx nació el 5 de mayo de 1818 en Tréveris, ciudad de la Prusia renana (a la que también pertenecían Bonn y Colonia). Aunque su familia era de origen judío se habían convertido al protestantismo en 1824. Su padre, Heinrich Marx, era abogado en Tréveris. En dicha ciudad cursó sus estudios de Bachillerato, iniciando luego sus estudios universitarios en Bonn, que proseguiría en Berlín, donde se dedicó al estudio de la historia y la filosofía, en una época en la que la influencia del pensamiento hegeliano era predominante. Marx terminaría sus estudios en 1841, con una tesis doctoral sobre la filosofía de Epicuro. En Berlín entró en contacto con los llamados “Jóvenes hegelianos”, haciéndose socio del Club de Doctores (Doktorklub). De esa época data su amistad con Bruno Bauer, uno de los miembros destacados del club.

En 1842 comenzó su colaboración con la revista Rheinische Zeitung, (Gaceta Renana), dedicada cuestiones de “política, comercio e industria”, que destacó por su carácter crítico, y de la que posteriormente sería redactor jefe, en Colonia, actividad que le puso en contacto directo con los problemas políticos y sociales de la época en Alemania. Consecuencia de tal contacto, y del análisis de la realidad social y política, fue el giro dado por Marx en su pensamiento, que le llevó a adoptar una actitud crítica ante la teoría del Estado de Hegel.

El 19 de junio de 1843 se casará con Jenny von Westphalen, joven perteneciente a la nobleza prusiana (cuyo hermano sería Ministro de Interior en uno de los períodos más reaccionarios, después de la revolución de 1848). A raíz del cierre de la revista, en 1843, censurada por las autoridades, Marx se traslada con Jenny a París, donde colaborará con Arnold Ruge en los Anales franco-alemanes, revista de la que se llegaría a publicar un sólo número, en la que publicará su “Crítica de la filosofía hegeliana del Derecho”. En París entrará en contacto con el movimiento socialista francés, a través de Proudhon y Louis Blanc, dos de sus destacados líderes, conociendo también al anarquista ruso Bakunin. En esa época iniciará sus estudios de la economía política inglesa, sumergiéndose en la obra de Adam Smith y Ricardo, lo que supondrá un nuevo giro en su pensamiento.

En 1844 entabló de nuevo contacto con F. Engels, a quien había conocido anteriormente, llegado a París procedente de Inglaterra, iniciándose una colaboración duradera entre ambos, que dará su primer fruto en 1845, con la publicación de La sagrada familia, una obra crítica en contra de las posiciones idealistas defendidas por Bruno Bauer y sus seguidores.

En 1845 Marx es expulsado de Francia, trasladándose a Bruselas. Allí continuará su actividad política e intelectual, plasmada en las conocidas Tesis sobre Feuerbach y en La ideología alemana, escrita ésta en colaboración con Engels, y que no será publicada hasta 1932, pero que contiene ya los elementos fundamentales de la concepción materialista de la historia.

En 1847 se asocia a la Liga Comunista. De nuevo en colaboración con Engels, redacta los principios y objetivos de la misma, recogidos en el conocido Manifiesto comunista, que sería publicado en Londres en 1848. Ese mismo año comienza una oleada de revoluciones en Europa. Marx será expulsado de Bélgica, donde se temía el éxito de la revolución, sin contemplaciones, dirigiéndose a Francia, invitado por el gobierno provisional. Marx y Engels deciden regresar a Alemania, para participar en la que se producía allí, y que se saldará con un fracaso. Marx editará en Colonia la Neue Rheinische Zeitung, por cuyos artículos se le llevará ante los tribunales de justicia juzgado, pero será absuelto. Tras las derrotas de las insurrecciones de mayo de 1849 se trasladará de nuevo a París, pero será nuevamente expulsado de Francia, en 1849, por lo que se dirigirá a Londres, donde establecerá su residencia, aunque realizará algunos viajes, relacionados con la salud y visitas familiares, a Francia y a Alemania.

En Londres desarrollará una intensa actividad intelectual, (son conocidas sus intensas sesiones de trabajo en la biblioteca del Museo Británico), que le llevará a la realización de su obra cumbre, El capital, colaborando también en el New-York Tribune. En 1859 publica, como fruto de sus trabajos sobre economía, la Contribución a la crítica de la Economía política, donde expone su teoría del valor, que se convertirá en la piedra angular de sus estudios sobre el capital. No obstante, Marx no deja completamente al margen su actividad política en el movimiento comunista internacional, de la que será una muestra su participación en la creación, en 1864, de la AIT (Asociación Internacional de Trabajadores), que sería conocida también como la Iª Internacional. Las divergencias en el seno de la AIT con los anarquistas, así como con los socialistas franceses y alemanes, sobre todo respecto a la hegemonía del Consejo General, se saldará con lo que se ha considerado un fracaso político para Marx, quien no consigue imponer sus tesis sino formalmente, aunque gracias a la situación de poder de la que sigue gozando, consigue que la sede de la Internacional sea trasladada a Nueva York.

En 1867 se publicará la primera edición del primer tomo de El capital. Los 2 restantes volúmenes serán publicados póstumamente por Engels, en 1885 y 1894. En 1871, tras la revolución que lleva a la Comuna de París, Marx organiza manifestaciones de apoyo y escribe La guerra civil en Francia, que interpreta la Comuna como el primer intento para instituir la dictadura del proletariado.

Fallece el 14 de marzo de 1883, siendo enterrado en el cementerio londinense de Highgate.


  1. http://www.webdianoia.com/contemporanea/marx/marx_bio.htm.tik hartua 2015–02–28an. Kakotx artean zeuden idazlanen izenburuak letra etzanez jarri ditut.  ↩